Dermatozy zawodowe w rolnictwie

Radosław Śpiewak

Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Sugerowany sposób cytowania: Śpiewak R. Dermatozy zawodowe w rolnictwie. Galen 2000; 7: art001. DOI: 10.14320/Galen.2000.vol7.art001

Rolnicy indywidualni to największa grupa zawodowa w Polsce - w 2000 roku 1,4 mln rolników objętych jest ubezpieczeniem od następstw wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych. Jest to bardzo szczególna grupa zawodowa, której odrębność wynika z następujących uwarunkowań:

• • odrębna instytucja ubezpieczeniowa - Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS),
• ograniczona dostępność do świadczeń medycyny pracy (brak badań wstępnych i okresowych),
• specyficzna organizacja pracy (nienormowany czas pracy, brak urlopów),
• rodzinny charakter gospodarstwa (miejsce pracy jest zarazem miejscem bytowania - narażenie na szkodliwe czynniki miejsca pracy nie ogranicza się do czasu wykonywania pracy a ponadto dotyczy wszystkich domowników),
• brak nadzoru Państwowej Inspekcji Pracy.

W przeszłości problemem dermatoz zawodowych u rolników zajmowano się w Polsce sporadycznie. W historycznym podręczniku „Dermatologia Pracownicza” z 1960 roku prof. Henryk Mierzecki ubolewał „...skromne jest piśmiennictwo pracowniczych dermatoz rolników - mimo, że stanowią one przeważający odsetek w medycynie pracy rolnictwa” [1]. Ćwierć wieku później prof. Edward Rudzki dodał „...na setki publikacji poświęconych nadwrażliwości pracowników przemysłu tylko pojedyncze omawiają analogiczne zmiany obserwowane u rolników” [2]. Punktem zwrotnym stało się uchwalenie Ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników z dnia 20 grudnia 1990 roku. W konsekwencji tego aktu, w prawie polskim realnie zaistniało pojęcie rolniczej choroby zawodowej. Artykuł 46 Ustawy określa zasady stwierdzania choroby zawodowej u rolników indywidualnych a artykuł 63 nakłada na KRUS obowiązek zapobiegania chorobom zawodowym oraz analizowania przyczyn tych chorób. Szereg problemów pozostaje jednak nierozwiązany. Do rolników praktycznie nie docierają świadczenia medycyny pracy - nie podlegają oni obowiązkowi badań wstępnych ani okresowych. Brak systemowych rozwiązań w dziedzinie rolniczych dermatoz zawodowych jest bolączką nie tylko w naszym kraju. Systematyczne badania nad tym problemem prowadzono dotychczas jedynie w Stanach Zjednoczonych oraz Finlandii. Wykazały one, że rolnictwo należy do grup zawodowych o najwyższym ryzyku zawodowych chorób skóry. Spośród wszystkich gałęzi przemysłu w Stanach Zjednoczonych, rolnictwo ma najwyższy wskaźnik zapalenia skóry o podłożu zawodowym powodującego absencję w pracy [3]. W latach 1982-1986 zapadalność na dermatozy zawodowe wśród rolników stanu Waszyngton wynosiła rocznie 38,3 nowych przypadków wśród 10 tys. ubezpieczonych, dalece przewyższając zapadalność na zawodowe choroby skóry w pozostałych gałęziach gospodarki (9,8/10 tys./rok) i ponad 30-krotnie przewyższając zapadalność na zawodowe choroby układu oddechowego [4]. W Finlandii zapadalność na zawodowe choroby skóry w rolnictwie w 1994 roku wyniosła 16/10 tys. a w 1999 roku - 12/10 tys., z czego na rolników przypadało 22% wszystkich dermatoz zawodowych, mimo że w rolnictwie pracowało tylko 7% wszystkich osób czynnych zawodowo [5].

Dermatozy zawodowe u polskich rolników

W 1992 roku KRUS rozpoczęła rejestrację chorób zawodowych u polskich rolników indywidualnych. W poszczególnych latach dermatozy stanowiły 11,2%-18,4% wszystkich uznanych chorób zawodowych rolników (ryc. 1). W roku 1999 KRUS wypłaciła odszkodowania z tytułu dermatozy zawodowej 22 rolnikom, co przy 1426 tys. ubezpieczonych stanowiło 0,15 nowych przypadków na 10 tys. Jest to około 100 razy mniej niż w USA czy Finlandii. Łudziłby się jednak bardzo, kto by na tej podstawie wyciągał wniosek o lepszej kondycji zdrowotnej naszych rolników. Autor przeprowadził w latach 1998-2000 obserwacje 383 losowo wybranych polskich rolników i stwierdził w tej grupie zapadalność na dermatozy zawodowe stukrotnie wyższą od oficjalnych danych KRUS, za to bardzo zbliżoną do przytoczonych powyżej danych amerykańskich i fińskich.

Wśród stwierdzonych w latach 1992-1999 przypadków dermatoz zawodowych u polskich rolników indywidualnych, zdecydowanie przeważało alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (tab. 1). Stosunkowo niski odsetek kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia (w światowych statystykach chorób zawodowych częstości wyprysku alergicznego oraz z podrażnienia są zbliżone) może wynikać z niechęci niektórych lekarzy w naszym kraju do uznawania tego drugiego za chorobę zawodową. Niechęć ta opiera się na wyrażanym niekiedy przeświadczeniu, że tylko dodatni wynik testu skórnego może potwierdzić związek choroby skóry z pracą. Mniemanie takie jest błędne a rozpoznanie zawodowego kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia stawia się przez wykluczenie innych postaci wyprysku oraz potwierdzenie regularnego narażenia na czynniki drażniące w miejscu pracy.

Tabela 1. Dermatozy zawodowe stwierdzone w latach 1992-1999 u polskich rolników indywidualnych

Tabela 2 przedstawia główne przyczyny zawodowego alergicznego kontaktowego zapalenia skóry u polskich rolników. Jak z niej wynika, główną rolę etiologiczną odgrywały pyły organiczne. Do odczynów alergicznych może dochodzić nie tylko w wyniku kontaktu skóry z powierzchniami zanieczyszczonymi pyłem, ale także na skutek bezpośredniego osiadania pyłu zawieszonego w powietrzu na odsłoniętych powierzchniach ciała. Zapalenie skóry wystawionej na działanie pyłu określa się mianem wyprysku powietrznopochodnego. Obraz taki stwierdzono u 30% wszystkich rolników z zawodowym alergicznym kontaktowym zapaleniem skóry. Fakt ten uzmysławia, że działania zmierzające do redukcji zapylenia w środowisku pracy rolnika zaowocują nie tylko zmniejszeniem zapadalności na choroby płuc, lecz przyczynią się również do ograniczenia zapadalności na dermatozy zawodowe.

Tabela 2. Czynniki etiologiczne alergicznego kontaktowego zapalenia skóry u rolników indywidualnych

Przyczyny niskiej wykrywalności dermatoz zawodowych u rolników

Zdrowie rolników jako producentów żywności leży w interesie całego społeczeństwa, dlatego niepokój budzi niewielkie zainteresowanie problemem chorób zawodowych oraz wszelkimi kwestiami zdrowia rolników. Paradoksem jest na przykład, że pracownicy mleczarni podlegają obowiązkowi regularnych badań lekarskich, natomiast rolnik - producent i dostawca mleka - takiemu obowiązkowi nie podlega. Godzi to zarówno w interes zdrowotny społeczeństwa, jak i w ekonomię państwa, w którym wkrótce obowiązywać będą europejskie regulacje dotyczące żywności. Obecny stan rzeczy wynika między innymi z uwarunkowań historycznych - rolnicy indywidualni przez długi czas nie byli objęci ubezpieczeniem od chorób zawodowych. Jak wspomniano wcześniej, sytuacja prawna uległa zmianie, jednak przeszłość pozostawiła po sobie wstydliwą spuściznę w postaci braku rozwiązań organizacyjnych. Do problemów najbardziej dokuczliwych i pilnie wymagających rozwiązania należą:

• Niewłaściwa kwalifikacja lekarska oraz brak programów profilaktycznych na etapie nauki zawodu. Obserwacje własne autora i zdiagnozowane przypadki alergii zawodowych wśród młodzieży w szkołach rolniczych wskazują na nieskuteczność badań wstępnych przed rozpoczęciem nauki - niektórzy uczniowie już na etapie nauki zawodu mają dolegliwości prowokowane przez pracę w gospodarstwie. W programie szkół rolniczych nie przewiduje się zajęć z zakresu BHP.
• Brak badań wstępnych i okresowych w rolnictwie indywidualnym. Rolnik, jeżeli kiedykolwiek zetknie się z lekarzem medycyny pracy, to będzie to najprawdopodobniej dopiero podczas orzekania o chorobie zawodowej.
• Brak świadomości problemu wśród lekarzy pierwszego kontaktu. Według Rudzkiego i Grzegorczyka opóźnienia w rozpoznawaniu dermatoz zawodowych w przemyśle mogą wynosić nawet kilkanaście lat. Można przypuszczać, że w rolnictwie sytuacja jest znacznie gorsza i u wielu rolników choroba jest leczona latami bez zauważenia przyczynowego związku między jej nawrotami (zaostrzeniami) a wykonywaniem pracy.

Działania na rzecz poprawy obecnej sytuacji

Naukowcy skupieni w Instytucie Medycyny Wsi podejmują szereg działań zmierzających do poprawy stanu zdrowia rolników. W odniesieniu do dermatoz zawodowych było to m. in. podjęcie systematycznych badań nad epidemiologią i etiopatogenezą tych chorób, badania przesiewowe młodzieży szkół rolniczych w całym kraju, a także publikacja we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa materiałów oświatowych (ulotek i broszur) dla rolników. Wiele pozostaje jednak do zrobienia. Nie udało się jak dotąd przekonać środowisk decyzyjnych do wprowadzenia obowiązkowych badań profilaktycznych rolników, które wykonywaliby odpowiednio przeszkoleni lekarze pierwszego kontaktu [3]. System taki wprowadza się obecnie w Finlandii i już przynosi on wymierne korzyści dla zdrowia społeczeństwa. Aby działania zmierzające do poprawy stanu zdrowia wśród rolników były skuteczne, muszą uwzględniać odrębność tej grupy zawodowej i jej specyficzne problemy. Powyżej podane zostały podstawowe informacje na temat epidemiologii, etiologii i uwarunkowań społeczno-ekonomicznych dermatoz zawodowych w tej grupie zawodowej. Kolejne artykuły przedstawią dermatozy najbardziej typowe dla rolnictwa oraz ich przyczyny. Autor wierzy, że znajomość tych problemów pomoże lekarzom medycyny pracy, szczególnie tym pracującym na terenach rolniczych, w skuteczniejszym działaniu.

Literatura

1. Mierzecki H: Dermatologia Pracownicza. PZWL, Warszawa 1960.
2. Rudzki E: Dermatozy Zawodowe. PZWL, Warszawa 1986.
3. Burnett CA, Lushniak BD, McCarthy W, Kaufmann J. Occupational dermatitis causing days away from work in US private industry, 1993. Am J Ind Med 1998; 34: 568-763. DOI: https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-0274(199812)34:6%3C568::AID-AJIM4%3E3.0.CO;2-Z
4. Kaufman JD, Cohen MA, Sama SR, Shields JW, Kalat J. Occupational skin diseases in Washington State, 1989 through 1993: Using workers’ compensation data to identify cutaneous hazards. Am J Pub Health 1998; 88: 1047-1051. DOI: https://doi.org/10.2105/AJPH.88.7.1047
5. Susitaival P. Epidemiological study of hand dermatoses and other skin diseases in a cohort of Finnish farmers. Thesis. Kuopio: Kuopio University, 1996: 168 str.
6. Zagórski J, Jastrzębska J: Koncepcja systemu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi w rolnictwie indywidualnym. Medycyna Ogólna 1997;3(1):1-8.

GALEN (e-ISSN 1233-7838) to najstarsze polskie czasopismo lekarskie online. Ukazuje się od 1994 roku.

Uwaga: Korzystanie z niniejszego serwisu nie stanowi konsultacji lekarskiej. Ten serwis ma charakter informacyjny skierowany do lekarzy, farmaceutów oraz innych zawodów medycznych - korzystając z niego potwierdzasz, że posiadasz uprawnienia do wykonywania zawodu medycznego. Niniejszy serwis zawiera treści archiwalne, które mogą być niezgodne z aktualnym stanem wiedzy medycznej oraz stanem prawnym. Z informacji zawartych w tym serwisie korzystasz wyłącznie na własną odpowiedzialność. Każda informacja dotycząca zdrowia powinna być weryfikowana przez osoby kompetentne w niezależnych źródłach. Jeżeli podejrzewasz u siebie obecność choroby, zgłoś się niezwłocznie do lekarza.

r e k l a m a

This is an open access resource. All rights reserved to respective authors (text) and the Publisher (presentation, source code).
Unauthorized use, including by artificial intelligence (AI), is not allowed.
Document created: 11 March 2000, updated: 28 December 2025.