Propozycja kwestionariusza do badania sposobów pielęgnacji skóry i tolerancji produktów pielęgnacyjnych wśród osób z atopowym zapaleniem skóry

Radosław Śpiewak¹, Anna Dąbrowska²

1. Instytut Dermatologii, Kraków
2. Studentka Kosmetologii, Wydział Farmaceutyczny, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków

Sugerowany sposób cytowania: Śpiewak R, Dąbrowska A. Propozycja kwestionariusza do badania sposobów pielęgnacji skóry i tolerancji produktów pielęgnacyjnych wśród osób z atopowym zapaleniem skóry. Galen. 2022;29:art001. DOI: 10.14320/Galen.2022.vol29.art001

Streszczenie

Atopowe zapalenie skóry to częsta choroba, która może dotyczyć jedno na dziesięć dzieci i jednego na 100 dorosłych w Polsce. Ze względu na rozpowszechnienie tej choroby oraz jej świadomość społeczną, prowadzone są intensywne badania nad AZS - od badań eksperymentalnych i klinicznych po badania psychologiczne i socjologiczne. W pracach tych znaczącą rolę odgrywają badania ankietowe, których narzędziami są kwestionariusze. Pielęgnacja skóry, a w szczególności stosowanie emolientów, stanowi podstawę wszelkich zaleceń terapii AZS, dlatego zaskakująca może się wydać mała liczba badań nad sposobami pielęgnacji skóry oraz obserwowanymi przez chorych korzyściami i efektami niepożądanymi tej pielęgnacji. Mimo intensywnych poszukiwań, nie udało się nam znaleźć narzędzia do tego typu badań ankietowych. Dlatego w niniejszej pracy autorzy zaproponowali własny kwestionariusz do badania sposobów pielęgnacji skóry i tolerancji produktów pielęgnacyjnych wśród osób z atopowym zapaleniem skóry. Ankieta została poddana walidacji z udziałem 6 ochotników, dzięki której przeformułowano i uściślono 3 spośród 26 oryginalnych pytań. W naszej opinii proponowany kwestionariusz uzupełnia znaczącą lukę w arsenale narzędzi do badań nad atopowym zapaleniem skóry i może być z powodzeniem stosowany w badaniach ankietowych nad sposobami pielęgnacji skóry przez chorych na AZS oraz obserwowanymi działaniami niepożądanymi środków do pielęgnacji skóry.

Słowa kluczowe: atopowe zapalenie skóry, wyprysk atopowy, emolienty, kosmetyki, tolerancja, współczynnik ryzyka do korzyści, badania ankietowe, narzędzie badawcze, kwestionariusz.

Abstract

Proposal of a questionnaire to study skin care practices and tolerance to skin care products among people with atopic dermatitis

Atopic dermatitis is a common condition that can affect one in ten children and one in 100 adults in Poland. Due to the prevalence of this disease and its public awareness, intensive research on atopic dermatitis is being conducted - from experimental and clinical to psychological and sociological studies. Questionnaire-base surveys play a significant role in this research. Skin care, particularly the use of emollients, forms the basis of all atopic dermatitis treatment recommendations, so the limited number of studies on skin care practices by patients with atopic dermatitis and their perceived benefits and side effects may seem surprising. Despite intensive research, we were unable to find a tool for this type of survey. Therefore, in this paper, the authors proposed their own questionnaire to examine skin care practices and tolerance to skin care products among people with atopic dermatitis. The survey was validated with the participation of 6 volunteers, thanks to which 3 of the 26 original questions were reformulated and clarified. In our opinion, the proposed questionnaire fills a significant gap in the arsenal of tools for research on atopic dermatitis and can be successfully used in survey studies on skin care practices of patients with atopic dermatitis and observed adverse effects of skin care products.

Key words: atopic dermatitis, atopic eczema, emollients, cosmetics, tolerance, risk-benefit ratio, questionnaire survey, research tool, questionnaire.

Wstęp

Atopowe zapalenie skóry (AZS, synonim: wyprysk atopowy) to przewlekła, niezakaźna choroba zapalną skóry przebiegająca z okresami zaostrzeń i remisji. Choroba ta zwykle rozpoczyna się we wczesnym dzieciństwie. Atopowe zapalenie skóry cechuje się typowym rozmieszczeniem i charakterystyczną morfologią zmian opisanym w kryteriach diagnostycznych Hanifina i Rajki. Chorobie z reguły towarzyszy nasilony świąd, który może być przyczyną bezsenności lub prowokować drapanie przez sen [Śpiewak 2016]. W badaniach ankietowych nad częstością występowania AZS chorobowość roczna, czyli wystąpienie objawów wskazujących na AZS w ciągu roku poprzedzającego badanie waha się w różnych krajach od 4,5% do 20,2%, zaś chorobowość życiowa, to jest wystąpienie objawów wskazujących na AZS kiedykolwiek w życiu oceniana była na od 2,4% do 28,7% [Doryńska i Śpiewak 2012]. W badaniu ankietowym 1522 mieszkańców województwa łódzkiego częstość AZS stwierdzono u 9,2% dzieci i 0,9% dorosłych [Kupryś-Lipińska i wsp. 2009]. Wyniki ogólnopolskich badań ankietowych były bardzo zbliżone: 5,34% 6-7 latków, 4,3% 13-14 latków i 3,02 dorosłych [Sybilski i wsp. 2015]. W ogólnopolskich badaniach uczniów szkół zawodowych w wieku 17-21 lat, chorobowość punktowa na AZS została oceniona na podstawie wywiadu i badania przez dermatologa na 2,5% , chorobowość roczna na 3,9%, zaś chorobowość życiowa na 5,0% [Spiewak i wsp. 2017]. Ze względu na częstość występowania oraz znaczne osadzenie w świadomości społecznej i marketingu, AZS był przedmiotem setek badań ankietowych. Dość wspomnieć, że prosta kwerenda „"atopic dermatitis"[title] AND questionnaire” w bazie PubMed w marcu 2022 zwróciła 2221 artykułów.

Przy tak dużej liczbie chorych, dostępność tanich badań przesiewowych jest kluczowa z punktu widzenia zdrowia publicznego. W odpowiedzi na to zapotrzebowanie powstały pierwsze kwestionariusze, które w intencji twórców miały służyć wykrywaniu osób z prawdopodobnym AZS w badaniach przesiewowych dużych populacji, takich jak mieszkańcy określonego obszaru, dorośli lub dzieci [Schultz Larsen i wsp. 1996, Braae Olesen i wsp. 2001, ISAAC]. Kwestionariusze takie, choć początkowo wzbudziły wielki entuzjazm i zapoczątkowały liczne badania, szybko ujawniły swoje słabości - w pierwszym rzędzie niską swoistość. Niektórzy autorzy przestrzegali przed bezkrytycznym przyjmowaniem wyników takich ankiet jako wskaźnika epidemiologicznego, ponieważ kryteria stosowane w takich kwestionariuszach były nieostre, zatem istniało duże ryzyko zakwalifikowania innych chorób skóry jako „atopowe zapalenie skóry” [Flohr i wsp. 2008, Czarnobilska i wsp. 2011]. Dość powiedzieć, że w jednym z polskich badań, ankieterzy bez wykształcenia medycznego zadawali respondentom pytanie „Czy kiedykolwiek miałeś wyprysk lub jakikolwiek rodzaj alergii skórnej?”. Dla lekarza termin „wyprysk” oznacza nieinfekcyjne zapalenie skóry obejmujące naskórek i powierzchowne warstwy skóry właściwej, natomiast w języku laika „wyprysk” to „pryszcz”, co w terminologii medycznej odpowiada terminowi „krostka” [Król i wsp. 2024, Klisowska i wsp. 2024]. Wskutek takiego sformułowania pytania każdy, kto kiedykolwiek w życiu miał krostki, odpowiadał twierdząco na tak sformułowane pytanie o „wyprysk”, zaś w rozumieniu autorów kwestionariusza miało to odzwierciedlać fakt chorowania AZS. Co więcej, nawet w rozumieniu medycznym „wyprysk” to nie jest rozpoznanie, obraz chorobowy wspólny dla wielu chorób - oprócz atopowego zapalenia skóry, w spektrum wyprysku mieści się także alergiczny wyprysk kontaktowy, wyprysk kontaktowy z podrażnienia, łojotokowe zapalenie skóry, wyprysk proteinowy i szereg innych, rzadszych chorób, które łącznie przeważają liczbowo nad AZS [Śpiewak i Kordus 2012]. Zaburzenia wyników badań na skutek innego rozumienia pytań przez respondentów niż przez twórców kwestionariusza opisywano również w innych krajach [Miyake i wsp. 2004].

Niewątpliwą zaletą badań ankietowych jest ich niski koszt, nieinwazyjność i możliwość zastosowania na masową skalę bez znacznego uszczuplenia zasobów przeznaczonych na ochronę zdrowia. Dlatego ujawnienie powyższych słabości badań ankietowych nie doprowadziło do całkowitego ich porzucenia, lecz skłoniło badaczy do udoskonaleń pytań kwestionariuszowych w celu poprawy ich swoistości jako badania przesiewowego [Jepsen i Flyvholm 2007, von Kobyletzki i wsp. 2012, von Kobyletzki i wsp. 2013, Lee i wsp. 2016, Dharma i wsp. 2018]. W ślad za kwestionariuszami diagnostycznymi, pojawiły się kwestionariusze do badania różnych aspektów życia z atopowym zapaleniem skóry zestawionych w Tabeli 1.

Tabela 1. Zastosowanie kwestionariuszy w badaniu różnych aspektów atopowego zapalenia skóry

Pielęgnacja skóry, a w szczególności stosowanie emolientów, stanowi podstawę wszelkich zaleceń terapii AZS opublikowanych w ostatnich 20 latach na świecie oraz w Polsce [Eichenfield 2004, Baran i wsp. 2005, Ring i wsp. 2012, Eichenfield i wsp. 2014, Wollenberg i wsp. 2018, Nowicki i wsp. 2019, Van Halewijn i wsp. 2022]. W tym kontekście podjęto zaskakująco niewiele badań w celu poznania sposobów i nawyków pielęgnacji skóry przez pacjentów z AZS oraz ich opinii na temat pożądanych i niepożądanych efektów produktów do pielęgnacji skóry. Według naszej wiedzy jak dotąd przeprowadzono zaledwie trzy badania ankietowe dedykowane kwestii stosowania emolientów przez chorych na AZS [Kawakami i Soma 2011, Tomczyk-Szmerdt i Śpiewak 2013, Lee i wsp. 2014]. Dwa spośród tych badań kwestionariuszowych były poświęcone czynnikom determinującym potrzeganą przez pacjentów skuteczność emolientów - autorzy wykazali, że opinię o satysfakcjonującej skuteczności tych preparatów częściej wyrażali pacjenci starsi, natomiast wśród osób młodych ze wczesnym początkiem choroby przeważała opinia o niewystarczającej skuteczności emolientów w AZS [Kawakami i Soma 2011]. W kolejnym badaniu autorzy skupili się na wpływie stosowania emolientów na koszty leczenia i na podstawie wyników ankiety wysnuli wniosek, że stosowanie emolientów może być bardziej pomocne w redukcji kosztów leczenia u pacjentów z łagodną postacią AZS niż u pacjentów z ciężką postacią tej choroby [Lee i wsp. 2014]. W obu przypadkach pytania w kwestionariuszach były skoncentrowane na wpływie stosowania emolientoterapii na efektywność i koszty leczenia AZS, a nie na samodzielnej pielęgnacji skóry i jej postrzeganego wpływu na przebieg AZS, w tym na zaostrzenia choroby. Do tego zagadnienia odnosiła się częściowo trzecia praca [Tomczyk-Szmerdt i Śpiewak 2013], w której pytania ankietowe odnosiły się między innymi do wypływu stosowania emolientów, ale także innych do kosmetyków i środków czystości na stan skóry dzieci z AZS. W badaniu tym 42,3% rodziców dzieci chorych na atopowe zapalenie skóry wyraziło przekonanie, że nawroty lub zaostrzenia AZS u ich dzieci najczęściej są prowokowane przez proszki do prania oraz kosmetyki takie jak mydła, kremy, szampony, balsamy do ciała i perfumy [Tomczyk-Szmerdt i Śpiewak 2013]. Obserwacje nabierają szczególnego wydźwięku w kontekście dwóch analiz emolientów dostępnych na polskim rynku przeprowadzonych w odstępie 10 lat. W roku 2012, spośród 177 emolientów oferowanych w polskich aptekach 140 (79%) emolientów zawierało składniki o znanym potencjale uczulającym [Kordus i Śpiewak 2012]. Badania opublikowane w bieżącym roku pokazują że niewiele się w tej kwestii zmieniło i 75% emolientów dostępnych obecnie na polskim rynku zawiera składniki o znanym działaniu uczulającym [Ryczaj i wsp. 2022].

W świetle przytoczonych danych, opracowanie kwestionariusza zogniskowanego na sposobach pielęgnacji skóry przez chorych na AZS oraz działaniach pożądanych i niepożądanych produktów kosmetycznych wydaje się istotną potrzebą badawczą. Dlatego opracowaliśmy przedstawiony w niniejszym artykule kwestionariusz, który planujemy w zastosować w badaniach ankietowych poświęconych temu zagadnieniu. Oprócz wcześniej przytoczonego badania [Tomczyk-Szmerdt i Śpiewak 2013], w tworzeniu kwestionariusza oparliśmy się na wcześniejsze doświadczeniach badań ankietowych nad wzorcami stosowania kosmetyków oraz częstością występowania efektów niepożądanych kosmetyków wśród kosmetologów [Śpiewak i Doryńska 2012, Duda i wsp. 2013] oraz mieszkańców powiatu kłobuckiego w województwie śląskim [Kiepura i Śpiewak 2017], a ponadto badań nad wzorcami konsumpcji kosmetyków wśród młodych mieszkańców Krakowa [Skowronek i Śpiewak 2018]. Opracowany kwestionariusz do badania sposobów pielęgnacji skóry i tolerancji produktów pielęgnacyjnych wśród osób z atopowym zapaleniem skóry został przedstawiony w Tabeli 2.

Tabela 2. Autorski kwestionariusz do badania sposobów pielęgnacji skóry i tolerancji produktów pielęgnacyjnych wśród osób z atopowym zapaleniem skóry

Walidacja kwestionariusza

Po stworzeniu pierwszej wersji kwestionariusza dziesięć osób zostało zaproszonych do jej wypełnienia w obecności autora. Ostatecznie 6 osób wyraziło zgodę by wypełnić kwestionariusz w formie papierowej. Przed rozpoczęcie zostali oni zachęceni do wskazywania niezrozumiałych lub niejasnych dla nich sformułowań, a także pytań, które sprawiły im największą trudność przy wypełnianiu. Na koniec badacz przeglądał odpowiedzi w obecności ochotnika i upewniał się w rozmowie, że respondent zrozumiał wszystkie pytania, że wprowadzone odpowiedzi są zgodne z jego faktyczną intencją. Uczestnicy byli ponadto zachęcani do zgłaszania sugestii, jakich pytań według nich brakuje, a jakie są ich zdaniem zbędne. Ponadto badacz ocenił udzielone odpowiedzi pod kątem zrozumiałości, a także możliwości wykorzystania ich w analizie jakościowej oraz ilościowej zgodnie z celem i planowaną metodologią badań. Na podstawie wyników i opinii respondentów przeformułowano i uściślono 3 spośród 26 pytań. Największy dostrzeżony problem dotyczył pytania 16 ("Wymień wszystkie preparaty pielęgnacyjne do skóry, które zastosowałeś wczoraj"), na które ochotnicy odpowiadali wymieniając marki produktów, a nie ich przeznaczenie, co uniemożliwiało identyfikację i dalszą analizę rodzajów produktów do pielęgnacji skóry stosowanych przez respondentów. Jako rozwiązanie tego problemu w ostatecznej wersji kwestionariusza dodaliśmy do tego pytania komentarz ("Podaj marki, nazwy produktów oraz ich przeznaczenie"), a w wersji internetowej kwestionariusza będzie dodana prośba o wykonanie zdjęć kosmetyków użytych przez respondenta oraz wgranie w uzupełnieniu do odpowiedzi słownej. Liczymy, że pomoże to uniknąć niejasności w przyszłych badaniach ankietowych, a w razie potrzeby pozwoli na uzupełnienie niekompletnych opisów zastosowanych produktów danymi uzyskanymi z przesłanych zdjęć produktów.

Wnioski

• Zgodnie z krajowymi i między Pielęgnacja skóry, a w szczególności emolienty są podstawą leczenia AZS, jednak aktualnie wiadomo, że oprócz korzystnych działań, mogą powodować również działania niepożądane, w tym zaostrzenie AZS lub wtórny rozwój alergicznego wyprysku kontaktowego.
• W związku z tym badanie wzorców pielęgnacji skóry przez chorych na AZS wydaje się niezmiernie ważne, jednak jak dotąd problem ten został poruszony zaledwie marginalnie.
• W celu poprawy obecnego stanu rzeczy proponujemy kwestionariusz do badań ankietowych nad sposobami pielęgnacji skóry przez chorych na AZS oraz obserwowanymi działaniami niepożądanymi środków do pielęgnacji skóry.
• W naszej opinii proponowany kwestionariusz uzupełnia znaczącą lukę w arsenale narzędzi do badań nad atopowym zapaleniem skóry i może być z powodzeniem stosowany w badaniach ankietowych nad sposobami pielęgnacji skóry przez chorych na AZS oraz obserwowanymi działaniami niepożądanymi środków do pielęgnacji skóry.

Piśmiennictwo

1. Alcantara-Luna S, Ruiz-Villaverde R, Dominguez-Cruz J, Galan-Gutierrez M, Navarro-Trivino F, Pereyra-Rodriguez JJ, et al. Validation of a Questionnaire to Assess the Perception of Women with Atopic Dermatitis in Family Planning. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(17). doi: 10.3390/ijerph191710753.
2. Baran E, Szepietowski J, Kruszewski J, Czarnecka-Operacz M, Kurzawa R, Gliński W, et al. Postępowanie diagnostyczno-profilaktyczno-lecznicze w atopowym zapaleniu skóry. Konsensus grupy roboczej specjalistów krajowych ds. dermatologii i wenerologii oraz alergologii. Przew Lek. 2005;1:28-49.
3. Braae Olesen A, Bang K, Juul S, Thestrup-Pedersen K. Development and validation of a questionnaire for diagnosing atopic dermatitis. Acta Derm Venereol. 2001;81(4):277-81. doi: 10.1080/00015550152572921.
4. Czarnobilska E, Obtulowicz K, Dyga W, Śpiewak R. A half of schoolchildren with 'ISAAC eczema' are ill with allergic contact dermatitis. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2011;25(9):1104-7. doi: https://doi.org/10.1111/j.1468-3083.2010.03885.x.
5. Dawn A, Papoiu AD, Chan YH, Rapp SR, Rassette N, Yosipovitch G. Itch characteristics in atopic dermatitis: results of a web-based questionnaire. Br J Dermatol. 2009;160(3):642-4. doi: 10.1111/j.1365-2133.2008.08941.x.
6. Dharma C, Lefebvre DL, Tran MM, Lu Z, Lou WYW, Subbarao P, et al. Diagnosing atopic dermatitis in infancy: Questionnaire reports vs criteria-based assessment. Paediatr Perinat Epidemiol. 2018;32(6):556-67. doi: 10.1111/ppe.12525
7. Doryńska A, Śpiewak R. Epidemiology of skin diseases from the spectrum of dermatitis and eczema. Malaysian J Dermatol. 2012;29(December):1-11.
8. Duda R, Kamińska-Winciorek G, Śpiewak R. Częstość występowania problemów skórnych prowokowanych przez kosmetyki wśród pracowników i klientów salonów kosmetycznych. Alergoprofil. 2013;9(2):20-5.
9. Eichenfield LF. Consensus guidelines in diagnosis and treatment of atopic dermatitis. Allergy. 2004;59 Suppl 78:86-92. doi: 10.1111/j.1398-9995.2004.00569.x.
10. Eichenfield LF, Tom WL, Berger TG, Krol A, Paller AS, Schwarzenberger K, et al. Guidelines of care for the management of atopic dermatitis: section 2. Management and treatment of atopic dermatitis with topical therapies. J Am Acad Dermatol. 2014;71(1):116-32. doi: 10.1016/j.jaad.2014.03.023
11. Engel-Yeger B, Habib-Mazawi S, Parush S, Rozenman D, Kessel A, Shani-Adir A. The sensory profile of children with atopic dermatitis as determined by the sensory profile questionnaire. J Am Acad Dermatol. 2007;57(4):610-5. Epub 20070618. doi: 10.1016/j.jaad.2007.05.001
12. Flohr C, Weiland SK, Weinmayr G, Bjorksten B, Braback L, Brunekreef B, et al. The role of atopic sensitization in flexural eczema: findings from the International Study of Asthma and Allergies in Childhood Phase Two. J Allergy Clin Immunol. 2008;121(1):141-7. doi: https://doi.org/10.1016/j.jaci.2007.08.066.
13. Higaki Y, Kawamoto K, Kamo T, Ueda S, Arikawa J, Kawashima M. Measurement of the impact of atopic dermatitis on patients' quality of life: a cross-sectional and longitudinal questionnaire study using the Japanese version of Skindex-16. J Dermatol. 2004;31(12):977-82. doi: 10.1111/j.1346-8138.2004.tb00640.x
14. Ito K, Imafuku S, Nakayama J. Therapeutic preferences are different in psoriatic and atopic dermatitis patients: a questionnaire-based study. J Dermatol. 2013;40(4):292-4. doi: 10.1111/1346-8138.12094
15. Jepsen KF, Flyvholm MA. Identification of subjects with atopic dermatitis in questionnaire studies. Contact Dermatitis. 2007;56(4):218-23. doi: 10.1111/j.1600-0536.2006.01059.x
16. Kamei K, Hirose T, Yoshii N, Tanaka A. Burden of illness, medication adherence, and unmet medical needs in Japanese patients with atopic dermatitis: A retrospective analysis of a cross-sectional questionnaire survey. J Dermatol. 2021;48(10):1491-8. doi: 10.1111/1346-8138.16054
17. Kawakami T, Soma Y. Questionnaire survey of the efficacy of emollients for adult patients with atopic dermatitis. J Dermatol. 2011;38(6):531-5. Epub 20101006. doi: 10.1111/j.1346-8138.2010.01052.x
18. Kiepura A, Śpiewak R. Badania ankietowe nad częstością reakcji niepożądanych po zastosowaniu kosmetyków w losowej grupie mieszkańców powiatu kłobuckiego w województwie śląskim. Estetol Med Kosmetol. 2017;7:005.pl. doi: 10.14320/EMK.2017.005.pl
19. Kim JE, Lee YB, Lee JH, Kim HS, Lee KH, Park YM, et al. Disease awareness and management behavior of patients with atopic dermatitis: a questionnaire survey of 313 patients. Ann Dermatol. 2015;27(1):40-7. doi: 10.5021/ad.2015.27.1.40
20. Klisowska A. Analiza słownictwa potocznego stosowanego w opisywaniu wybranych problemów skórnych przez mieszkańców województwa zachodniopomorskiego. Praca magisterska. Promotor: R Śpiewak, opiekun: J. Kalicińska. Wydział Farmaceutyczny UJ CM, Kraków 2019.
    Ostateczna wersja pracy opublikowana jako:
    Klisowska A, Kalicińska J, Śpiewak R. Analiza słownictwa potocznego używanego do opisu wybranych problemów skórnych przez mieszkańców województwa zachodniopomorskiego. Estetol Med Kosmetol. 2024;14:003.pl. doi: https://doi.org/10.14320/EMK.2024.003.pl.
21. Kondo-Endo K, Ohashi Y, Nakagawa H, Katsunuma T, Ohya Y, Kamibeppu K, et al. Development and validation of a questionnaire measuring quality of life in primary caregivers of children with atopic dermatitis (QPCAD). Br J Dermatol. 2009;161(3):617-25. doi: 10.1111/j.1365-2133.2009.09177.x
22. Kordus K, Śpiewak R. Emolienty z apteki - pomoc czy zagrożenie dla chorych na wyprysk? Alergia Astma Immunologia. 2012;17(3):147-53.
23. Król M. Analiza słownictwa potocznego stosowanego w opisywaniu wybranych problemów skórnych przez mieszkańców okolic Tarnowa. Praca magisterska. Promotor: R Śpiewak, opiekun: J. Kalicińska. Wydział Farmaceutyczny UJ CM, Kraków 2019.
    Ostateczna wersja pracy opublikowana jako:
    Król M, Kalicińska J, Śpiewak R. Analiza słownictwa potocznego stosowanego do opisu wybranych problemów skórnych przez mieszkańców okolic Tarnowa. Estetol Med Kosmetol. 2024;14:002.pl. doi: https://doi.org/10.14320/EMK.2024.002.pl.
24. Kupryś I, Elgalal A, Kuna P. Epidemiologia atopowego zapalenia skóry w populacji ogólnej mieszkańców województwa łódzkiego. Pneumonol Alergol Pol. 2009;77:145-51.
25. Lawson V, Lewis-Jones MS, Finlay AY, Reid P, Owens RG. The family impact of childhood atopic dermatitis: the Dermatitis Family Impact Questionnaire. Br J Dermatol. 1998;138(1):107-13. doi: 10.1046/j.1365-2133.1998.02034.x.
26. Lee JH, Jung KE, Lee YB, Kim JE, Kim HS, Lee KH, et al. Use of emollients in atopic dermatitis: a questionnaire survey study. Ann Dermatol. 2014;26(4):528-31. doi: 10.5021/ad.2014.26.4.528
27. Lee JH, Suh J, Kim EH, Cho JB, Park HY, Kim J, et al. Surveillance of home environment in children with atopic dermatitis: a questionnaire survey. Asia Pac Allergy. 2012;2(1):59-66. doi: 10.5415/apallergy.2012.2.1.59
28. Lee SC, Committee of Korean Atopic Dermatitis Association for R. Various diagnostic criteria for atopic dermatitis (AD): A proposal of Reliable Estimation of Atopic Dermatitis in Childhood (REACH) criteria, a novel questionnaire-based diagnostic tool for AD. J Dermatol. 2016;43(4):376-84. doi: 10.1111/1346-8138.13264
29. Lonne-Rahm SB, Sundstrom I, Nordlind K, Engstrom LM. Adult atopic dermatitis patients and physical exercise: a Swedish questionnaire study. Acta Derm Venereol. 2014;94(2):185-7. doi: 10.2340/00015555-1556
30. Meni C, Bodemer C, Toulon A, Merhand S, Perez-Cullell N, Branchoux S, et al. Atopic dermatitis burden scale: creation of a specific burden questionnaire for families. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2013;27(11):1426-32. doi: 10.1111/jdv.12180
31. Miyake Y, Ohya Y, Sasaki S, Miyamoto S, Matsunaga I, Yoshida T, et al. Was the prevalence of Japanese childhood atopic eczema symptoms overestimated in the ISAAC study? J Allergy Clin Immunol. 2004;113(3):571-2. doi: https://doi.org/10.1016/j.jaci.2003.11.036
32. Nowicki R, Trzeciak M, Kaczmarski M, Wilkowska A, Czarnecka-Operacz M, Kowalewski C, et al. Atopic dermatitis. Interdisciplinary diagnostic and therapeutic recommendations of the Polish Dermatological Society, Polish Society of Allergology, Polish Pediatric Society and Polish Society of Family Medicine. Part I. Prophylaxis, topical treatment and phototherapy. Dermatol Rev - Przegl Dermatol. 2019;106:354-71. doi: https://doi.org/10.5114/dr.2019.88253
33. Pereyra-Rodriguez JJ, Dominguez-Cruz JJ, Hernandez-Montoya C, Galan-Gutierrez M, Carrasco PM, Luna SA, et al. Development and validation of a questionnaire to measure empowerment in adult patients with atopic dermatitis. The DATEMP questionnaire. J Dtsch Dermatol Ges. 2019;17(9):923-31. doi: 10.1111/ddg.13934
34. Ring J, Alomar A, Bieber T, Deleuran M, Fink-Wagner A, Gelmetti C, et al. Guidelines for treatment of atopic eczema (atopic dermatitis) part I. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2012;26(8):1045-60. doi: 10.1111/j.1468-3083.2012.04635.x
35. Ryczaj K, Dumycz K, Spiewak R, Feleszko W. Contact allergens in moisturizers in preventative emollient therapy - A systematic review. Clin Transl Allergy. 2022;12(6):e12150. doi: 10.1002/clt2.12150
36. Schultz Larsen F, Diepgen T, Svensson A. The occurrence of atopic dermatitis in north Europe: an international questionnaire study. J Am Acad Dermatol. 1996;34(5 Pt 1):760-4. doi: 10.1016/s0190-9622(96)90009-2
37. Skowronek M, Śpiewak R. Wzorce konsumpcji kosmetyków wśród młodych mieszkańców Krakowa. Estetol Med Kosmetol. 2018;8:005.pl. doi: 10.14320/EMK.2018.006.pl
38. Śpiewak R. Atopowe zapalenie skóry. Dermatopedia. 2016;5PL:001. doi: 10.14320/dermatopedia.2016.001
39. Śpiewak R, Doryńska A. Częstość występowania skórnych reakcji niepożądanych na kosmetyki w miejscu pracy wśród pracowników salonów kosmetycznych. Estetol Med Kosmetol. 2012;2(2):54-7. doi: https://doi.org/10.14320/EMK.2012.011
40. Śpiewak R, Góra-Florek A, Horoch A, Jarosz M, Doryńska A, Golec M, et al. Risk factors for work-related eczema and urticaria among vocational students of agriculture. Ann Agric Environ Med. 2017;24(4):716-21. doi: 10.26444/aaem/81002
41. Sybilski AJ, Raciborski F, Lipiec A, Tomaszewska A, Lusawa A, Samel-Kowalik P, et al. Atopic dermatitis is a serious health problem in Poland. Epidemiology studies based on the ECAP study. Postepy Dermatol Alergol. 2015;32(1):1-10. doi: 10.5114/pdia.2014.40935
42. Tomczyk-Szmerdt M, Śpiewak R. Badanie opinii rodziców i opiekunów na temat wpływu diety oraz kosmetyków na przebieg atopowego zapalenia skóry u dzieci. Estetol Med Kosmetol. 2013;3:007.pl. doi: 10.14320/EMK.2013.007.pl
43. Van Halewijn KF, Lahnstein T, Bohnen AM, Van Den Berg PJ, Gma Pasmans S, Je Bindels P, et al. Recommendations for emollients, bathing and topical corticosteroids for the treatment of atopic dermatitis: a systematic review of guidelines. Eur J Dermatol. 2022;32(1):113-23. doi: 10.1684/ejd.2022.4197
44. von Kobyletzki LB, Berner A, Carlstedt F, Hasselgren M, Bornehag CG, Svensson A. Validation of a parental questionnaire to identify atopic dermatitis in a population-based sample of children up to 2 years of age. Dermatology. 2013;226(3):222-6. doi: 10.1159/000349983
45. von Kobyletzki LB, Janson S, Hasselgren M, Bornehag CG, Svensson A. Evaluation of a parental questionnaire to identify atopic dermatitis in infants and preschool children. J Allergy (Cairo). 2012;2012:945617. doi: 10.1155/2012/945617
46. Williams JR, Burr ML, Williams HC. Factors influencing atopic dermatitis-a questionnaire survey of schoolchildren's perceptions. Br J Dermatol. 2004;150(6):1154-61. doi: 10.1111/j.1365-2133.2004.05869.x
47. Wollenberg A, Barbarot S, Bieber T, Christen-Zaech S, Deleuran M, Fink-Wagner A, et al. Consensus-based European guidelines for treatment of atopic eczema (atopic dermatitis) in adults and children: part I. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2018;32(5):657-82. doi: 10.1111/jdv.14891
48. Woo YR, Han Y, Lee JH, Lee YB, Kim JE, Kim M, et al. Real-world prevalence and burden of genital eczema in atopic dermatitis: A multicenter questionnaire-based study. J Dermatol. 2021;48(5):625-32. doi: 10.1111/1346-8138.15817

Radosław Śpiewak, ORCID: 0000-0001-5968-0555

Anna Dąbrowska, ORCID:

GALEN (e-ISSN 1233-7838) to najstarsze polskie czasopismo lekarskie online. Ukazuje się od 1994 roku.

Uwaga: Korzystanie z niniejszego serwisu nie stanowi konsultacji lekarskiej. Ten serwis ma charakter informacyjny skierowany do lekarzy, farmaceutów oraz innych zawodów medycznych - korzystając z niego potwierdzasz, że posiadasz uprawnienia do wykonywania zawodu medycznego. Niniejszy serwis zawiera treści archiwalne, które mogą być niezgodne z aktualnym stanem wiedzy medycznej oraz stanem prawnym. Z informacji zawartych w tym serwisie korzystasz wyłącznie na własną odpowiedzialność. Każda informacja dotycząca zdrowia powinna być weryfikowana przez osoby kompetentne w niezależnych źródłach. Jeżeli podejrzewasz u siebie obecność choroby, zgłoś się niezwłocznie do lekarza.

r e k l a m a

This is an open access resource. All rights reserved to respective authors (text) and the Publisher (presentation, source code).
Unauthorized use, including by artificial intelligence (AI), is not allowed.
Document created: 1 April 2022, updated: 9 September 2022.